آزادسازي رقم زراعي و گواهي بذر

ارقام جديد گياهان زراعي كه از طريق روشهاي مختلف به نژادي گياهي ايجاد شده اند، بعد از آزمايشات مزرعه ای مناسب و آناليزهاي مربوطه، آزادسازي ميشوند و نهايتاً در دسترس كشاورزان قرار ميگيرند. هر كشور، سيستم توليد بذر مختص به خود را ايجاد كرده است. قوانين كنترل بذر، توليد بذر باكيفيت را از طريق كنترل آنها پيش از ارائه به بازار، تضمين ميكنند.

آزادسازي رقم

در هندوستان، به نژادي گياهي عمدتاً تحت كنترل دولت بوده ولي در سطح جهاني، اين علم تحت سلطه بخش خصوصي قرار دارد. آزادسازي يك رقم جديد (كه به وسيله ي متخصصين به نژادي گياهي ايجاد شده)، بر اساس بعضي رويه هاي استاندارد انجام ميشود. ارقام مورد نظر قبل از آزادسازي، تحت آزمايشات اوليه عملكردو آزمايشات تكثير قرار ميگيرند. متخصصين به نژادي گياهي، جزئيات رقم را براي ارزيابي به كميته مسئول و مجاز ارائه ميكنند. معمولاً جزئيات نمونه جهت صدور گواهينامه به كميته دولتي آزادسازي رقم ارائه ميشود.

تكثير بذر

بعد از كسب گواهي از كميته رهاسازي رقم، توليد انبوه بذرها به اجرا در ميآيد. قبل از توليد بذرهاي گواهي شده براي اهداف تجاري، مراحل تكثيربذر بايستي طي شوند.

بذر اصلاح گر

اين بذر نوعي بذر ذخيره يا همسانه ذخيره بوده كه مستقيماً تحت كنترل به نژادگر ميباشد. از اين ذخيره، در مراحل بعد انواع بذر ايجاد ميشوند.

بذر پایه (Foundation seed)

به اولين نسل حاصل از تكثير بذر اصلاحگر، اصطلاحاً بذر پايه مي نامند. اين كار تحت نظارت متخصص به نژادي و بنگاههاي گواهي و تأييد بذر انجام ميشود. بذر پايه، منبع تمامي طبقات بذر گواهي شده ميباشد. بذر پايه از نظرژنتيكي خالص خواهد بود، زيرا تمام موارد احتياطي كه براي توليد بذر اصلاحگر انجام ميگيرد براي اين نوع بذر نيز در نظر گرفته ميشوند.

بذر ثبت شده (Registered seed):

اين نوع بذر از بذرپايه به وجود ميآيد. اين مرحله در زمينهاي كشاورزان پيشرو تحت نظارت سازمانهاي توليد و گواهي بذر انجام ميشود. بذر ثبت شده نيز از نظر ژنتيكي خالص ميباشد.

بذر گواهی شده (seed Certified ):

بذر گواهی شده حاصل کشت بذر ثبت شده است. در سطح وسیعی توسط مؤسسات اصلاح بذر یا کشاورزان خبره کاشته میشود. بذر گواهی شده بایستی دارای همه خصوصیاتی باشد که توسط مؤسسات گواهیکننده بذر تعیین شده است. این بذر برای تولید انبوه به زارعین تحویل میشود.
به طور كلی هدف از كنترل و گواهی بذر را میتوان به این صورت بیان كرد: حفظ خصوصیات فنوتیپی، ژنوتیپی و خلوص ارقام اصلاح شده بذوری كه مشخصات بهتری نسبت به محصوالت مشابه خود دارند. استفاده از این بذور توسط كشاورزان، باعث افزایش کمی و کیفی محصولات شده و موجب افزایش درآمد آنها نیز میشود.

صفات بذر اصلاح شده

بذور اصلاح شده باید شرایط زیر را داشته باشند:

• خالص بوده و از نظر خواص بیولوژیکی و مورفولوژیکی کاملا یکنواخت باشند.
• در مقابل بیماریها و آفات گیاهی مقاوم باشند.
• از نظر عملکرد در واحد سطح و زودرسی نسبت به ارقام بومی برتر باشند.
• بازار پسند باشند.

آشنایی با فرایند گواهی بذر

کیفیت بذر شامل مؤلفه های متفاوتی مانند خلوص فیزیکی، خلوص ژنتیکی، میزان رطوبت، قدرت و قوه نامیه، وزن هزار دانه و… میباشد. از هزاران سال پیش بشر برای زنده ماندن و ادامه حیات خود به امر جمع آوری و نگهداری بذر مشغول است. بذر یک رابط زنده بین والدین و نتاج است. همچنین میتوان گفت که بذر یک گیاه زنده و در حال رکود و استراحت است. گواهی بذر، كنترل مزرعه و آزمون بذر به عنوان ابزارهایی برای كنترل كیفی میباشد. بازرسی مزارع مهمترین فرصت برای مشاهده و اندازه گیری كیفیت گیاهان در حال تولید بذر است. مزارع تولید بذر باید برای تعیین خلوص فیزیكی ـ ژنتیكی و عاری بودن از آلودگی به بیماریها و علفهای هرز مورد بازرسی قرار گیرند.

روش بازرسی مزارع به دو صورت زیر انجام میگیرد.

1. بازرسی مزارع:

برای مشخص كردن نمای كلی مزارع در تمام مزرعه قدم زده و كل مزرعه را مشاهده می كنند. تمام مزارع مورد کشت باید بازرسی شود. به خصوص زمانی که بتوان علفهای هرز و واریته های  بیگانه را به راحتی تشخیص و جدا نمود. به طور معمول بازرسیها چند هفته پس از بذرکاری شروع میشود. معمولا مهمترین مراحل بازدید به قرار زیر است:

 الف) قبل از دوره گلدهی ب) دوره گلدهی پ) قبل از برداشت (زمان پر کردن دانه) ت) زمان برداشت

 یکی دیگر از مواردی که در این مرحله بررسی میشود ایزوالسیون (جدایی مزارع) است. به عنوان نمونه غلات  دانه ریز به غیر از چاودار معمولا خود گرده افشان هستند و نیاز چندانی برای ایزولاسیونهای شدید برای حفظ خلوص واریته ندارند. به همین منظور در موقع کشت فقط یک فاصله چند متری به صورت کشت نشده بین آنها رها میشود و یا گیاه دیگری بین آنها کاشته میشود. این کار برای جدا کردن دو واریته مانند گندم از یکدیگر کافی است ولی در مورد چاودار که یک گیاه دگرگشن است لازم است که حداقل بین مزارع چاودار حدود400ـ300 متر فاصله موجود باشد تا از تلاقیهای ناخواسته و اختلاط اجتناب گردد.

در زمان برداشت مقدار رطوبت بذر، خالص بودن، وارد نشدن خسارت مکانیکی به بذر، مهمترین موارد بازرسی هستند. بذوری که با رطوبت بیشتر برداشت میشوند کیفیت خود را در انبار از دست میدهند. همچنین بذرهای خیلی خشک نیز ممکن است دچار خسارت مکانیکی گردند. پیش از برداشت، باید ماشینهای برداشت و وسایل حمل و نقل نیز تمیز و ضدعفونی شوند.

2.  آماده سازی بذر:

 بذرها پیش از دریافت درجه خلوص بر اساس استاندارد بذر، باید به طور کامل بوجاری و تمیز شوند. بذور علفهای هرز و سایر محصولات زراعی، کاه، کلش و سایر مواد خارجی باید به طور کامل جدا گردند. هنگام بوجاری باید دقت شود که هیچ خسارت مکانیکی به بذر وارد نشود

3.  نمونه برداری:

 پس از بوجاری و طی آخرین مراحل آماده سازی بایستی نمونه هایی برای آزمایش کیفی بذر و تجزیه در آزمایشگاه جهت گواهی بذر تهیه شود. این کار با استفاده از ادوات اتوماتیک و یا به طریقه متداول یعنی تهیه نمونه با دست از کیسه ها یا توده های بذر، توسط مأمورین رسمی گواهی بذر انجام میگیرد. تهیه نمونه باید با دقت کافی انجام گیرد. نمونه باید نشان دهنده خصوصیات کل توده بذر تولید شده باشد

4.  تجزیه بذر:

 گواهی نمودن نمونه یک بذر بوجاری شده مستلزم گذراندن آزمایشهای خلوص، جوانه زنی، تعیین مقدار بذر علفهای بذر و گاهی آزمونهای بهداشت گیاهی است. جزئیات آلودگی در اینجا شمارش شده و ثبت میشود، سپس با استانداردهای مزرعه مقایسه میگردد. در آزمایشگاه تعیین کیفیت خلوص فیزیكی، میزان رطوبت، قوه نامیه و سلامت بذر مشخص میشود.