روش های تولید مثل در گیاهان-تولید مثل جنسی

در گیاهان زراعی تولیدمثل توسط بذر (تولیدمثل جنسی Sexual )و یا به وسیله اعضاي رویشی (تولیدمثل غیرجنسی Asexual ) انجام میگیرد. در تولیدمثل جنسی، سلولهاي تولیدمثل یا گامتها در مرحله گامتوژنسیس Gametogenesis به وجود میآیند. در تولیدمثل غیرجنسی از قسمتهای رویشی ماننده غده، ریزوم، ساقههاي خزنده و پیاز استفاده میشود.

تولید مثل جنسی

تولیدمثل جنسی براساس فرآیند میوز صورت میگیرد که در طی آن تعداد کروموزوم سلولها در اندامهاي تولیدمثلی نر و ماده براي تشکیل سلولهاي جنسی به نصف کاهش مییابد. میوز عامل تنوع ژنتیکی است که در نتاج حاصل از افراد ناخالص قابل مشاهده است. اساس تولیدمثل غیر جنسی ازدیاد سلولها به وسیله میتوز است. نتیجه میتوز دو سلول جدید است که از نظر ژنتیکی شبیه به یکدیگر و نیز مشابه سلولی هستند که از آن ناشی شده اند.
اندام جنسی نر از میله پرچم یا Filament و کیسه گرده Anther تشکیل شده است. مادگی شامل تخمدان Ovary ،خامه Style و کلاله Stigma میباشد. تخمدان معمولا بزرگ بوده و داخل آن تخمک تشکیل میشود. تخمک بعد از تلقیح تبدیل به جنین شده و بعد از رشد جنین بذر تولید میشود. تعداد تخمکهاي یک تخمدان بسته به نوع گیاه متفاوت است مثلاً در گندم یا جو تخمدان یک تخمک دارد ولی در گل تنباکو بیش از صدها تخمک در تخمدان وجود دارد.

گل کامل Flower Complete داراي هر چهار عضو کاسبرگ، گلبرگ، پرچم و مادگی است ولی گل ناقص Flower Incomplete یک یا چند عضو را ندارد از گلهاي کامل پنبه، کتان، تنباکو، کلم، سیب زمینی، سویا، شبدر، یونجه و ماش را میتوان نام برد. گیاهان زراعی مثل خانواده گرامینه از قبیل ذرت، گندم، جو، یولاف و برنج تک لپه اي بوده و داراي گلهاي ناقص هستند و گلبرگ و کاسبرگ ندارند. گلهاي دوجنسه Flowers Perfect داراي پرچم و مادگی میباشند مثل گیاهان زراعی گندم، جو، چاودار و برنج و گلهاي تک جنسی flowers Imperfect که تنها یکی از دو عضو را دارند. اگر فقط داراي پرچم باشند گلهاي نر Staminate و اگر داراي مادگی باشند گلهاي ماده یا Pistillate هستند. اگر گلهاي نر و ماده در روي یک پایه باشند گیاهان تک پایه یا Monocious و اگر گلهاي نر و ماده روي دو پایه قرار گیرند گیاهان دو پایه یا Dioecious نامیده میشوند.

گلهاي یک جنسه همیشه جزء گلهاي ناقص منظور میشوند. نوع گلی که یک گونه دارد در اهمیت نسبی خودگرده افشانی و دگرگرده افشانی آن نقش دارد. مرفولوژي و نمو گل میتواند خود و دگرگرده افشانی را از طرق مختلف تحت تأثیر قرار دهد. پرچم و مادگی ممکن است در یک گل یا گلهاي متفاوت وجود داشته باشد. گلهاي داراي یکی از اندامهاي جنسی میتوانند در روي یک گیاه و یا گیاهان متفاوت قرار داشته باشند. پرچمها و مادگی ممکن است به طور همزمان و یا در زمانهاي مختلف بالغ شوند. ریزش گرده میتواند هنگامی انجام گیرد که گل باز یا بسته باشد این تنوعات میتواند به صورت زیر تعریف شود:

الف) ظهور پرچم و مادگی در گلهاي منفرد
I ( گل کامل: پرچم و مادگی در یک گل (در این حالت گل دوجنسی، هرمافرودیت و کامل است)
دایکوگام Dichogamous :گلهایی که در آنها اندام جنسی نر و ماده در زمانهاي متفاوتی میرسند و در نتیجه دگرگرده افشانی صورت میگیرد.
1ـ پروتاندري: گرده قبل از این که خامه آمادگی دریافت آن را داشته باشد ریزش میکند.
2ـ پروتوژنی: مادگی قبل از ریزش گرده بالغ میشود و آمادگی دریافت دانه گرده خودي را از دست میدهد.
شاسموگامی Chasmogami :رسیدگی خامه و ریزش گرده بعد از بازشدن گل انجام میشود.
کلیستوگامی Clistogamy :رسیدگی خامه و ریزش گرده در گلهاي بسته انجام میشود.
II (دو نوع گل کامل در یک گیاه وجود دارد
1ـ پین: گل داراي خامه هاي بلند و پرچمهاي کوتاه است.
2ـ تروم: گل داراي خامه هاي کوتاه و پرچمهاي بلند است.
III (پرچم و مادگی در گلهاي متفاوت قرار دارند (در این حالت گل یک جنسه و ناقص است).

ب) توزیع گل در گیاهان
1ـ گیاهان یک پایه که گلهاي نر و ماده در یک گیاه قرار دارند.
2ـ گیاهان دو پایه که گلهاي نر و ماده در دو گیاه قرار دارند.
3ـ گلهاي نر و ماده در یک گیاه کامل
خودگرده افشانی با ریزش گرده در گل کامل کلیستوگام تطابق دارد در حالی که دگرگرده افشانی با پروتاندري، پروتوژنی، شاسموگامی، گلهاي پین و تروم، گلهاي ناقص در گیاهان یک پایه، دو پایه و پلی گام سازگار میباشد. دگرگرده افشانی با وجود موانع فیزیکی براي خودگرده افشانی افزایش مییابد مثلاً در یونجه غشاي روي کلاله از باروري مؤثر دانه گرده جلوگیري میکند. نشستن زنبور بر روي آن باعث آسیب دیدن غشاء شده و گرده از بدن زنبور به کلاله منتقل میشود (تریپینگ).